Logo-concertzaal
Petr Jiříkovský - foto Srnec Productions
"Het Derde Pianotrio is het meest persoonlijke pianotrio van Martinů. Alles wat zijn stijl uniek maakt, zit erin: van de Franse muziek uit zijn studiejaren in Parijs, tot de Amerikaanse jazz uit de tijd dat hij in ballingschap in de Verenigde Staten woonde."

Petr Jiříkovský, Trio Martinů

De laatste strijkkwartetten van Haydn en Beethoven

Geschreven door Redactie in Artiesten, Arno van der Vuurst, Programmatoelichtingen op 16 januari 2017

Wat zouden beroemde componisten nog hebben geschreven als ze langer hadden geleefd? Het wereldvermaarde Matangi Quartet geeft zaterdag 28 januari antwoord op deze intrigerende vraag. Het neemt je mee langs de laatste strijkkwartetten van Joseph Haydn en Ludwig van Beethoven. Ook spelen de vier musici Mendelssohns ‘Tweede Strijkkwartet’, op. 13, een herinnering aan Beethoven. 

Beethoven (3)

Door Jan-Willem van Ree

Joseph Haydn - Strijkkwartet in F, op. 77, nr. 2

In jaren negentig van de achttiende eeuw was Joseph Haydn (1732-1809) ongetwijfeld de meest beroemde levende componist van Wenen, zo niet van Europa. In dienst van de Hongaarse edelman Prins Eszterházy had Haydn de klassieke symfonie, het pianotrio en het strijkkwartet hun definitieve vorm gegeven. Na zijn pensionering uit vaste dienst was zijn carrière als succesvol componist echter verre van voorbij. Sterker nog, Haydns roem bracht hem meermaals naar Londen, waar hij successen vierde met zijn nieuwste symfonieën. Tussen de bedrijven door was hij ook mentor van niemand minder dan Beethoven, die in 1792 het provinciale Bonn voor het mondaine Wenen verruilde. Bovenal profileerde Haydn zich als vrij gevestigd componist. 

Zo gebeurde het dat de in Wenen woonachtige Boheemse edelman Joseph Franz Maximilian Lobkowitz bij Haydn een reeks nieuwe strijkkwartetten bestelde. Saillant detail is deze Lobkowitz gelijktijdig ook Beethoven om een reeks strijkkwartetten vroeg. Dit zouden Beethovens eerste zes strijkkwartetten op. 18 worden. Of dit tot enige rivaliteit tussen leidde tussen de oude Haydn en de jonge Beethoven is moeilijk in te schatten. In ieder geval was Haydn zich bewust van Beethovens groeiende reputatie en het is zeker mogelijk om bepaalde Beethoveniaanse trekken in Haydns laatste strijkkwartet te ontwaren. Zo noemde Haydn het tweede deel weliswaar een ‘menuet’, maar gezien het snelle tempo is het met even goed recht een scherzo à la Beethoven te noemen.  

Ludwig van Beethoven - Strijkkwartet in F, op. 135

Anders dan Beethovens andere late strijkkwartetten is dit laatste kwartet betrekkelijk kort. Sommigen horen er dan ook een terugkeer in naar Beethovens eerste strijkkwartetten, of zelfs die van Haydn en Mozart. Niets is minder waar, want Beethovens laatst voltooide stuk barst van de onvoorspelbare wendingen en andere zaken, die Beethovens voorgangers niet zonder meer durfden neer te schrijven. Opvallend daarentegen is ook het serene derde deel dat Beethoven de spelaanwijzing ‘cantante e tranquillo’ (zangerig en rustig) meegaf en dat doet denken aan het ‘Heiliger Dankgesang’ uit Beethovens Strijkkwartet op. 132. Het slotdeel heeft echter de meeste vragen opgeroepen. De titel die Beethoven het meegaf - ‘Der schwer gefallene entschluβ’ - ‘Muss es sein?’ - Es muss sein!’ - leidde tot allerlei diepzinnige speculaties. Volgens Beethovens biograaf Alexander Wheelock Thayer was de werkelijkheid echter trivialer. Een zekere heer Dembscher had ruzie met Beethoven gekregen. Aan een vriend van Beethoven - Holz - vroeg Dembscher hoe hij het weer goed kon maken, omdat hij een manuscript van Beethoven wilde lenen. Holz wist dat Dembscher nogal gierig was, en antwoordde dat hem dat vijftig florijnen zou kosten. Dembscher schrok: “Muss es sein?” Holz: “Es Muss sein!”

Felix Mendelssohn - Strijkkwartet in a, op. 13

De wereldpremière van zijn laatste strijkkwartet maakte Beethoven niet meer mee. Het kwartet klonk voor het eerst tijdens een herdenkingsconcert een jaar na Beethovens dood. Voor de achttienjarige Mendelssohns moet het een schok zijn geweest dat zijn grote idool was overleden. Vooral voor Beethovens late strijkkwartetten had de jonge Mendelssohn veel bewondering. Het lijkt dan ook geen toeval dat Mendelssohns ‘Tweede Strijkkwartet’, op. 13, dat hij een paar maanden na Beethovens dood componeerde, veel overeenkomsten vertoont met Beethovens laatste strijkkwartet. Net als Beethoven gaf Mendelssohn zijn kwartet een suggestieve titel mee -  “Ist es wahr?” - dat correspondeert met de beginnoten van Mendelssohns gelijknamige liefdeslied (op.9 nr. 1). Maar anders dan bij Beethovens finale duikt dit motiefje in Mendelssohns kwartet in alle delen op en inspireerde hem tot een van zijn meest gepassioneerde strijkkwartetten. 

Bestel kaarten voor het Matangi Quartet. Op zaterdag 28 januari speelt gerenommeerde kwartet muziek van Haydn, Beethoven en Mendelssohn. 


Reacties

Blijf op de hoogte!


Ontvang de nieuwsbrief


Contact

Edesche Concertzaal
Amsterdamseweg 9
6711 BE Ede
0318 - 200 214
info@edescheconcertzaal.nl

Logo Edesche Concertzaal wit