Logo-concertzaal
Robert Smith - foto Marco Borggreve

"In muziek praat je zonder taal"

Robert Smith (Fantasticus)

María Martínez Ayerza: “Onze versie van Bachs Goldbergvariaties is een unicum om naar te luisteren”

Geschreven door Redactie in Artiesten, Seldom Sene, Interviews op 8 mei 2018

Wat is dat toch met Bachs Goldbergvariaties? Hoewel het stuk bijna driehonderd jaar oud is, raakt de muziek wereldwijd nog steeds miljoenen mensen. In Nederland haalde Bachs meesterwerk op de ‘Hart & Ziel Lijst 2017’ van Radio 4 een magische veertiende plek, net onder de Cellosuites en de Matthäus-Passion. Onder de schare bewonderaars bevinden zich ook de vijf dames van blokfluitkwintet Seldom Sene. Zozeer zelfs dat María Martínez Ayerza er een versie voor blokfluitkwintet van maakte.

De dames van blokfluitkwintet Seldom Sene. Foto: Sarah Wijzenbeek

Door Jan-Willem van Ree

Foto: Sarah Wijzenbeek

Lange tijd golden Bachs Goldbergvariaties als de Himalaya van het klavierrepertoire. Inmiddels is het stuk al lang niet meer voorbehouden aan klavierspelers alleen. In het verleden verschenen er succesvolle bewerkingen voor accordeon, strijktrio, blaaskwintet en zelfs strijkorkest. Seldom Sene voegt daar met hun versie voor blokfluitkwintet een nieuwe dimensie aan toe. Het bleek een schot in de roos. De luisteraars van de Concertzender kozen dit album tot beste Bach-cd van het jaar 2017.

Try-out

Na hun succesvolle album El aire se serena (2016) waren de dames van Seldom Sene toe aan een nieuwe uitdaging. “We wilden graag een Bach-cd maken, maar dan wel iets dat baanbrekender was dan de bestaande Bach-arrangementen voor blokfluitensemble”, vertelt María. De trigger vormde het Internationaal Kamermuziekfestival Utrecht van Janine Jansen. Hester: “Ieder ensemble dat was uitgenodigd werd gevraagd om een paar variaties van Bachs Goldbergvariaties te spelen, als rode draad door het festival. Toen bleek dat van dit meesterwerk nog geen versie voor blokfluitkwintet bestond, bewerkte María bij wijze van proef een aantal delen. “Dat ging zo goed, dat we ook de rest aandurfden.”

Goldbergvariaties

Wat zijn Bachs Goldbergvariaties precies? Het stuk dankt zijn naam een beroemd verhaal. Bach zou het geschreven hebben op verzoek van een zekere Johann Gottlieb Goldberg. Deze Goldberg was klavecinist van een aan slapeloosheid lijdende Russische ambassadeur. Het enige wat deze diplomaat tijdens nachtelijke uren kon ontspannen was muziek en zo ontstonden de Goldbergvariaties. Bach noemde het zelf een Klavieroefening, bestaande uit een ARIA met verscheidene veranderingen voor klavecimbel met 2 manualen, gecomponeerd voor liefhebbers ter verstrooiing van hun gemoed. Bach laat in 32 bloedstollende variaties over deze wonderschone ‘Aria’ zijn inspiratie de vrije loop. Daarin komen zo ongeveer alle toentertijd bekende speeltechnieken voorbij. “Je zou het een mini-encyclopedie van verschillende speelstijlen uit Bachs tijd kunnen noemen,” vertelt María.

Glenn Gould

Goldberg mag volgens de overlevering het stuk voor het eerst hebben gespeeld, het waren daarentegen de opnames van de Canadese pianist Glenn Gould die de Goldbergvariaties wereldberoemd maakten. In 1955 en 1982 leverde hij maarliefst twee klassiek geworden opnames af, die inmiddels worden vergezeld door nieuwere interpretaties van grootheden als Murray Perahia. “Glenn Gould was absoluut een genie. Nog steeds raken zijn opnames je meteen,” bekent María. Hester vult aan: “Tegelijk is zijn interpretatie zo persoonlijk en daarmee zo extreem, zoals het meezingen. Bij Gould is er geen compromis: je hoort vooral Gould. Perahia’s interpretatie is misschien minder uitgesproken, maar zijn aanpak kenmerkt zich weer in de finesses en de nuances juist de finesses en de nuances. Het zo fascinerend om die verschillen te zien!”  

Prangende vragen

Bachs Goldbergvariaties op blokfluit uitvoeren is totaal andere koek. Een van de prangende vragen voor María was dan ook, hoe een klavierstuk voor blokfluitensemble speelbaar te maken. “De eerste vraag die je dan moet stellen is, welke bron gebruik je?” ervoer María. “Bach heeft zelf later correcties in zijn eigen origineel aangebracht. Daar begint het al, want welke versie volg je?” Daarnaast is de muziek twee-, drie- en soms vier-stemmig en hebben de melodieën een dialoogstructuur. Daardoor moest María de melodieën over meerdere spelers verdelen. Dat bracht ook een voordeel met zich mee. Hester: “We kunnen die structuur duidelijk laten horen én laten zien. Het is dus niet alleen muziek om naar te luisteren, maar ook om naar te kijken. Je ervaart de eenheid tussen wat je hoort en ziet.” María vult aan: “Als je het stuk niet kent is deze versie misschien juist nog toegankelijker in vergelijking met een uitvoering op klavecimbel of piano. En als je het wel kent, hoor je ongetwijfeld weer nieuwe dingen.”

Grootste blokfluit

Het belangrijkste verschil tussen Bachs origineel voor klavecimbel en de versie voor blokfluitkwintet is dat het een stuk voor 22 blokfluiten en vijftig vingers is geworden. “We hebben onze collectie blokfluiten vanwege de Goldbergvariaties uitgebreid,” vertelt Hester. “Dat was een hele toer, want zoveel grote barokblokfluiten hadden we niet tot onze beschikking” Daarom is het des te unieker dat Seldom Sene op een aantal bijzondere exemplaren speelt. Hester Groenleer: “We hebben extra jacht gemaakt op de grotere blokfluiten. We brengen de grootste blokfluit ter wereld mee, en een renaissance sub-contrabas in Bes, die is meer dan drie meter lang en mogen we lenen van onze collega’s van The Royal Wind Music. Daarvan zijn er maar vijf ter wereld.” Wat er zo bijzonder is aan de klank van de barokblokfluiten? “Ze klinken veel warmer vanwege de lage stemming, een halve toon lager dan de piano. Bovendien zijn de bouwers van onze blokfluiten steengoed. Het is bijzonder dat we nu aan instrumenten meer hebben dan waarover Bach in zijn tijd kon beschikken.”  

Ontroerend verhaal

Als het over Bach gaat, worden muziekliefhebbers al snel enthousiast, dat geldt in het bijzonder voor de Goldbergvariaties. “Het is een echt topstuk. We merken dat de muziek de mensen tijdens onze concerten echt raakt”, vertelt María. Over hoe dat komt, zegt Hester: “Allerlei gevoelens  komen in de muziek voorbij. Iedereen kan zich denk ik wel iets bij zijn muziek voorstellen, daarom is het ook een van Bachs meest gespeelde composities.” Mariá: “Bachs muziek is heel expressief in de langzame delen. Maar het meest indrukwekkend is misschien wel het slot wanneer de ‘Aria’ van het begin terugkeert. Hoewel de noten hetzelfde zijn, ervaar je de muziek anders.” Hester besluit: “Vaak komen mensen na afloop naar ons toe met een roerend verhaal, hoe ze de muziek hebben beleefd. Dat doet dan weer wat met ons, want dat is juist de kern van het musicus-zijn. Dat je iets schoons kunt toevoegen aan andermans leven. Juist met Bachs reflectieve muziek krijgt dat soms bijna iets spiritueels.”

Reacties

Blijf op de hoogte!


Ontvang de nieuwsbrief


Contact

Edesche Concertzaal
Amsterdamseweg 9
6711 BE Ede
0318 - 200 214
info@edescheconcertzaal.nl

Logo Edesche Concertzaal wit