Logo-concertzaal
Severin von Eckardstein (Shane Shu Michel Cupido)
"Ik hoop het publiek te raken met mijn reis door de muziek. Dat ik, wanneer ik speel, de mensen mijn verhaal vertel, vooral tijdens de meer persoonlijk en intieme momenten van een bepaald stuk."

Octetten van Schubert en Widmann: twee kanten van dezelfde medaille

Geschreven door Redactie in Artiesten, Arno Piters, Programmatoelichtingen op 24 februari 2017

Franz Schubert maakte zich onsterfelijk met zijn prachtige Octet D 803. Het werd een werk met symfonische allure, niet alleen door de grote bezetting, maar ook vanwege de lengte. De Duitse componist Jörg Widmann (1973) liet zich er zo door inspireren dat hij zijn Octet voor dezelfde bezetting schreef.

Julius_Schmid_Schubertiade

Door Jan-Willem van Ree

Na het floppen van verschillende van zijn opera’s gooide Schubert het over een andere boeg. Het ene na het andere kamermuziekwerk zag het licht, zoals de strijkkwartetten Rosamunde en Der Tod und das Mädchen, en het beroemde Octet voor klarinet, fagot, hoorn en strijkkwintet. Wellicht droeg zijn vriendschap met Graaf Ferdinand Troyer bij aan deze nieuwe richting in Schuberts carrière. Graaf Troyer was een begaafde amateur-klarinettist uit het muzikale netwerk rondom Beethoven.

Schubert - Octet, D 803

In het vroege voorjaar van 1824 bestelde Troyer bij Schubert een kamermuziekwerk voor klarinet en ensemble. Volgens onbevestigde bronnen was een van Troyers wensen dat het stuk gemodelleerd zou zijn naar Beethovens destijds zeer populaire Septet. Schubert was een vurig bewonderaar van Beethoven en moet zich door dit verzoek bijzonder vereerd hebben gevoeld. Inderdaad zijn er sterke overeenkomsten tussen Beethovens Septet en Schuberts Octet. Beide composities staan met hun zes afzonderlijke delen in de toenmalige traditie van verpozingsmuziek, zoals het divertimento. Net als Beethoven laat Schubert het eerste en laatste deel beginnen met een langzame inleiding, voegt hij een scherzo en een menuet in, en bestaat het vierde deel uit een reeks variaties op een eigen thema.

Maar Schubert zou Schubert niet zijn als hij dit ‘model’ niet volledig naar eigen hand zou zetten. Als een soort overtreffende trap componeerde Schubert geen septet, maar een octet met een toegevoegde tweede viool aan de strijkersgroep. In het variatiedeel horen we geen vijf, maar zeven variaties, gebaseerd op het liefdesduet uit zijn komische opera Die Freunde von Salamanka. Wilde Schubert hiermee afrekenen met zijn mislukking als operacomponist? Aan zijn vriend Kupelwieser schreef hij: “Het schijnt dat ik opnieuw twee opera’s voor niks heb geschreven [Die Verschorenen  en Fierrabras]... maar ik heb nu mijn tanden gezet in verschillende instrumentale werken: twee strijkkwartetten en een octet.” Schubert werkte hard. Zijn vriend Moritz von Schwind vertelde hoe het eraan toeging: “Schubert drinkt de hele dag door thee. Wanneer je hem bezoekt zegt hij: “Hallo, hoe gaat het? - Goed!” en schrijft weer verder, waarop het de bedoeling is dat je weer vertrekt.”

De eerste uitvoering van Schuberts Octet werd gespeeld tijdens een privéconcert ten huize van Graaf Troyer. Verschillende musici die ook Beethovens Septet indertijd in première hadden gebracht, werkten aan dit privéconcert mee. De eerste publieke uitvoering vond drie jaar later succesvol plaats in de Weense Musikverein. Of Beethoven het zusterstuk van zijn Septet ooit heeft gehoord, is zeer twijfelachtig. Hij overleed één maand na de première. Schubert bewees zijn grote idool de laatste eer als fakkeldrager tijdens Beethovens begrafenis.

Widmann - Octet

De Duitse componist Jörg Widmann (1973) behoort tot de jongste generatie vooraanstaande Duitse componisten. Zijn muziek wordt wereldwijd door de belangrijkste orkesten en ensembles uitgevoerd. Bijzonder aan Widmanns oeuvre zijn de herkenbare verbanden met de klassieke traditie, al plaatst hij die wel in een duidelijk hedendaags perspectief.

180 jaar liggen er tussen de twee octetten van Schubert en Widmann; een periode waarin de muziekgeschiedenis een enorme ontwikkeling heeft doorgemaakt. Widmanns Octet kan met alle verworvenheden op het gebied van speel- en compositietechniek het ‘tegenstuk’ van dat van Schubert genoemd worden. Waar Schuberts Octet de ontspanning van het divertimento ademt, is Widmanns Octet grillig en duister. Ook inhoudelijk verschillen beide stukken van elkaar als dag en nacht.

Net als Schuberts Octet begint dat van Widmann met een langzame inleiding (Intrada), maar bijna ongemerkt wordt het tempo opgevoerd en ontwikkelt de muziek zich tot in het absurde. Ook het daaropvolgende Menuet begint charmant, maar ontaardt door indringende toonherhalingen en vervormingen in wat Widmann “bitterbösen” muziek noemt. Het centrale ‘Lied ohne Worte’ is het meest verwant aan Schuberts zangerigheid en bestaat, opnieuw in Widmanns woorden, uit “unausweichliger Traurigkeit”. Deze onontkoombare treurigheid horen we terug in het solistische gebruik van verschillende instrumenten. Het daaropvolgende instabiele ‘Intermezzo’ klinkt broos en hol. Ook in de ‘Finale’ klaart de lucht niet meer op. Het is duistere nachtmuziek die Widmann als “Anti-finale” bestempelt.

Bestel kaarten voor de octetten van Schubert en Widman, zaterdagavond 25 februari in de Edesche Concertzaal.

Reacties

Blijf op de hoogte!


Ontvang de nieuwsbrief


Contact

Edesche Concertzaal
Amsterdamseweg 9
6711 BE Ede
0318 - 200 214
info@edescheconcertzaal.nl

Logo Edesche Concertzaal wit