Logo-concertzaal
Petr Jiříkovský - foto Srnec Productions
"Het Derde Pianotrio is het meest persoonlijke pianotrio van Martinů. Alles wat zijn stijl uniek maakt, zit erin: van de Franse muziek uit zijn studiejaren in Parijs, tot de Amerikaanse jazz uit de tijd dat hij in ballingschap in de Verenigde Staten woonde."

Petr Jiříkovský, Trio Martinů

Verdieping: El aire se serena

Geschreven door Redactie in Programmatoelichtingen op 3 februari 2017

Het programma ‘El aire se serena’ (De lucht wordt sereen) is een verzameling van stukken voor instrumentaal ensemble uit Spaanse paleizen en kathedralen van de zestiende eeuw. Een van de algemene kenmerken hiervan is een buitengewone vloeiende beweging tussen de vocale en de instrumentale muziek.

Josquin Des Prez - manuscript

Door María Martínez Ayerza (tekstbewerking Jan-Willem van Ree)

Muziektheoretici, zoals de Spanjaard Juan Bermudo in zijn Declaración de instrumentos musicales (1555), maakten een scherp onderscheid tussen de menselijke stem en muziekinstrumenten. De zangstem was voor hen hét voorbeeld voor welk instrument dan ook. De stem is immers ‘natuurlijk’ en instrumenten zijn ‘kunstmatig’. Aan het repertoire van de instrumentale ensembles die destijds actief waren in Spanje, is heel goed te merken hoe belangrijk die menselijke stem was. Vocale muziek uitvoeren door transcripties en arrangementen te maken voor een groep instrumenten was voor deze ensembles de dagelijkse praktijk.

Van vocaal naar instrumentaal

In dit programma laat Seldom Sene twee verschillende manieren horen waarop de vocale polyfonie uit de renaissance naar instrumentaal gebruik vertaald werd. In de zestiende eeuw waren beide manieren gangbaar. De eerste bestond uit een letterlijke transcriptie van het vocale voorbeeld zonder veranderingen of toevoegingen. De tweede nam het origineel als uitgangspunt voor een nieuw stuk dat paste in een instrumentaal idioom – zoals in de werken van Antonio en Hernando de Cabezón. Dat gaf de arrangeur grote creatieve vrijheid: hij kon wijzigen wat hij wilde. Bijvoorbeeld door virtuoze versieringen te gebruiken, door extra partijen toe te voegen of door de harmonie te veranderen.

Dansmuziek

Veel van de gespeelde stukken zijn transcripties of versierde versies van vocale muziek. Dat is niet verwonderlijk als je bedenkt dat een groot deel van het repertoire van instrumentale ensembles aan het Spaanse hof, in adellijke paleizen en in kathedralen oorspronkelijk geschreven was voor de menselijke stem. Dat er uit deze periode maar heel weinig tekstloze partituren met muziek voor ensembles bewaard zijn gebleven, sluit niet uit dat er wel degelijk puur instrumentale muziek bestond. Dansmuziek bijvoorbeeld werd vaak geïmproviseerd en maar heel zelden opgeschreven. Instrumentalisten speelden voor de vuist weg op een melodische of harmonische ondergrond – min of meer zoals jazzmusici vandaag de dag een standard gebruiken voor hun improvisaties. De beroemde ‘[Danza] Alta’ van Francisco de la Torre, Da Milano's Bassadanza en de zetting van La Spagna toegeschreven aan Josquin stammen uit deze praktijk en zijn gebaseerd op een vijftiende-eeuwse tenor van Italiaanse herkomst. Deze dansen worden aangevuld met het elegante Amor mio, opgedragen aan de vrouw van een Spaanse edelman en gepubliceerd in Il Ballarino, de dansinstructie van Fabritio Caroso.

Meesterlijke schoonheid

Het belangrijkste doel van Seldom Sene met deze eclectische verzameling is het opnieuw verkennen van de idealen en werkwijzen die in de zestiende eeuw essentieel waren: structuur en evenwicht, reine stemming, versiering en tekstuitdrukking. Het ensemble wil ook de meesterlijke schoonheid van de muziek uit de renaissance laten horen en een scala van stemmingen en emoties oproepen die hart en ziel van de hedendaagse luisteraar raken. Ontroering en fascinatie waren tenslotte ook heel gewoon in de tijd van de renaissance: de theoloog Luis de León (1527-1591) vond het spel van de organist en muziektheoreticus Francisco de Salinas (1513-1590) geweldig en drukte zijn gevoelens uit in een bekend gedicht waaraan wij de titel van dit programma hebben ontleend: ‘El aire se serena’.


De lucht wordt sereen

en siert zich met schoonheid en een bijzondere glans,

Salinas, als de wonderbaarlijke muziek

begint te klinken

die beheerst wordt door jouw deskundige hand.


Bij dat hemelse geluid

vindt mijn ziel, verzonken in vergetelheid,

zijn oordeel terug

en de verloren herinnering

aan zijn eerste en edele herkomst.


Fray Luis de León, eerste twee strofen van ‘Oda III. A Francisco de Salinas’

Seldom Sene neemt je op vrijdag 10 februari mee naar Spaanse kathedralen en paleizen. Bestel kaarten. 

Reacties

Blijf op de hoogte!


Ontvang de nieuwsbrief


Contact

Edesche Concertzaal
Amsterdamseweg 9
6711 BE Ede
0318 - 200 214
info@edescheconcertzaal.nl

Logo Edesche Concertzaal wit